Ferðaþjónustan á Íslandi

Síðustu vikuna hef ég lesið tvær mjög áhugaverðar greinar um ferðamannaþjónustuna á Íslandi. Almenningur virðist hafa skiptar skoðanir á því hversu jákvætt eða neikvætt það er að í ár sé áætlað að 1,7 milljónir túrista sæki Ísland heim en þegar öllu er á botninn hvolft er þó óhætt að segja að um mikilvægar gjaldeyristekjur og atvinnuveg sé að ræða. Ég flakka sjálf aðeins á milli þess að sjá góða og slæma vinkla við þessa gríðarlegu aukningu en ofar öllu vil ég ekki að náttúran og samfélagið líði fyrir hana, hvorki nú né á næstu öld.

Fyrri greinin sem ég las var eftir Dr. Gunna og bar hinn kaldhæðna titil “Bloody tourists!” en hún hugaði að þeim jákvæðu breytingum sem orðið hafa á íslensku menningarlífi með komu túristasprengjunnar. Þegar ég las þessa grein stóð ég sjálfa mig að því að kinka kolli í sífellu og hugsa “já, já, vá ég var ekki búin að hugsa út í þetta … nei, já, frábært …. vá þetta er góður punktur” og svo framvegis …. Gunni benti réttilega á að við þurfum að passa okkur á að byggja ekki endalaus hótel og gististaði um allt land sem standa svo auð þegar túristarnir hætta að koma, rétt eins og gömlu góðu síldarverksmiðjurnar gera í dag. Að vísu bætir hann við að vissulega séu nokkrar þessara verksmiðja í notkun í dag, ekki fyrir síldarverkun heldur sem áhugaverðir staðir eða menningarsetur fyrir túrista að sjá og heyra um.

Það sem mér fannst þó enn áhugaverðra var sú þróun sem hefur átt sér stað í Reykjavík á síðustu árum, sem Gunni vill að miklu leyti þakka fjölgun túrista í borginni. Þar nefnir hann meðal annars meira úrval af veitingastöðum, fleiri viðburðir og meira líf í miðbænum á virkum dögum og kvöldum, ekki bara túristar heldur fleiri Íslendingar þar sem það er hreinlega meira að gerast og sjá! Þessu hef ég fengið að kynnast frá fyrstu hendi á síðustu vikum. Ég hef eytt talsverðum tíma á kaffihúsum í miðbænum með tölvuna með í för, þar sem það getur orðið ansi leiðinlegt til lengdar að standa í atvinnuleit og hanga bara heima. Það iðar allt af lífi í bænum. Allstaðar er fólk, Laugavegurinn er göngugata, það eru fleiri kaffihús, betra kaffi, fjölbreyttari matur, og meira að gerast. Ég hef ekki við að skipuleggja dagskrána þar sem mig langar að sjá og prófa svo margt!

En það er ekki bara miðbær Reykjavíkur sem hefur breyst til hins betra. Úthverfin verða sífellt vinsælli hjá ferðamönnum sem vilja upplifa annað en miðbæinn, og litlir kjarnar eru að rísa víða á höfuðborgarsvæðinu. Á landsbyggðinni er svo einnig uppbygging í ferðamennsku, hótelrekstri, menningarviðburðum og fleiru. Auðvitað er þetta ekki allt túrsmanum að þakka en ég er hjartanlega sammála Dr. Gunna um að ferðaþjónustan hafi haft mikið um hraða þróunarinnar að segja!

En aftur að tómu síldarverksmiðjunum. Hin greinin sem ég las var fréttaskýring á Kjarnanum eftir Magnús Halldórsson, blaðamann. Hún ber titilinn “Getur ferðaþjónustan lent í vandræðum? Já, hún getur gert það.” Eins og titillinn ber með sér fjallar Magnús þar um hvað gæti orðið til þess að ferðaþjónustan á Íslandi lendi í vandræðum. Þar nefnir hann þrjár meginástæður:

1. Styrking krónunnar
2. Náttúruhamfarir
3. Of hraður vöxtur

Allt eru þetta gildar ástæður, og ástæður sem að vissu leyti er erfitt að stýra. Þó hægt sé að hafa einhver áhrif á gengi krónunnar er eðlilegt að hún styrkist með íslenska hagkerfinu og við auknar gjaldeyristekjur. Náttúruhamfarir höfum við ekkert um að segja og eins og hefur verið í fréttum nýverið er það víst bara tímaspursmál hvenær Kötlugos verður (svo er að vísu spurning hvort tímaspursmál eigi við um 2 eða 20 ár eða jafnvel meira). Og eins og EYE-a-fyat-la-yo-kutl-gosið hér um árið gaf vísbendingu um geta stór gos stoppað loftumferð bæði hér heima og erlendis. Og ef ekki er hægt að fljúga hingað er jú lítið annað til ráða. Ég held þó að um tímabilsástand væri að ræða og túristarnir muni koma til baka, því í kjölfar Eyjafjallajökulsgosins varð áhugi útlendinga á Íslandi ekki minni, og örugglega frekar meiri.

Þriðju ástæðuna tengir Magnús við of hraðan vöxt rekstraraðila í greininni og þar með auknar gjaldeyristekjur og gengi krónunnar:

Of hraður vöxtur getur valdið því, að geng­i krón­unnar styrk­ist of hratt, og á því tapa all­ir. Á þetta minnt­ist Gylfi Zoega, ­pró­fessor í hag­fræði og nefnd­ar­maður í pen­inga­stefnu­nefnd Seðla­banka Íslands,  á fundi efna­hags- og við­skipta­nefndar í dag. Hann sagði það grafa undan ferða­þjón­ust­unni, að allir aðilar í grein­inni væru að vaxa hratt á sama tíma, þar sem það skap­aði mikið gjald­eyr­is­inn­streymi sem síðan væri að grafa undan gengi krón­unn­ar. (Kjarninn)

Ég tel þó að þessi hraði vöxtur geti haft áhrif á margt annað en gengu krónunnar og veit að ég er ekki ein um þá hugsun, langt í frá. Húsnæðismál í Reykjavík, íslenska náttúran og vegirnir eru dæmi um hluti sem hafa þurft að gjalda fyrir milljón plús túrista á ári! Og stjórnvöld hafa ekki getað haldið í við fjölgun ferðamanna með umbótum á því sem þarf. Hægt og rólega er verið að byggja upp sumt af því en sífellt er að bætast í fréttir af ágangi og umgengi ferðamanna um allt land og skort á hinu og þessu. Það þarf peninga og vilja stjórnvalda til að passa upp á landið okkar, samfélag og náttúru og það er alveg eðlilegt að ferðamenn greiði fyrir aðgang að ýmsum svæðum og minjum og jafnvel fyrir það eitt að koma til landsins.

(Photo: Luc Van Braekel/flickr)

Ég veit að þetta hefur verið í umræðunni en þetta hefur verið í umræðunni allt of lengi til að ekki sé komin nein niðurstaða í málið. Möguleikarnir eru fyrir hendi: skattur á flugferðir til Íslands, skattur á gistinætur, náttúrupassi sem gildir að þessu og hinu sem sjá má á landinu, vegaskattur á bílaleigubíla eða skattur í hópferðir, og svo framvegis. Það mun alltaf vera einhver sem er ósáttur og alltaf einhver sem finnst svindlað á sér. En þetta tíðkast á ýmsum stöðum í heiminum og aldrei munu auka 5000 krónur á mann stoppa einhvern sem á annað borð er að koma til Íslands í frí. Ég get auðvitað skilið að sem Íslendingur búsettur erlendis væri það frekar ömurlegt að þurfa að borga túristaskatt í hvert skipti sem flogið er heim en ég trúi ekki öðru en hægt væri að koma til móts við það á einhvern hátt. Já eða nýta hinar aðferðirnar. Ég veit til dæmis að í Mílanó er greiddur gistiskattur á hótelum en ef að gesturinn er búsettur/skráður í Mílanó er viðkomandi undanþeginn skattinum. Lausnirnar eru þarna og vonandi er einhver að vinna í því að innleiða þær “as we speak.”

Hvernig sem það fæst þarf allavega fjármagn og það þarf skýra stefnu um hvernig á að taka á málunum svo að ekki verði úr túristasprengjunni hálfónýt náttúra sem komandi kynslóðir sitja uppi með. Ekki bara vegna þess að náttúran er helsta aðdráttarafl okkar fyrir ferðamenn, heldur vegna þessa að við Íslendingar erum stolt þjóð, stolt af náttúrunni og arfleiðinni og við viljum ekki fara í sögubækurnar sem þjóðin sem missti stjórn á ferðamannaiðnaðinum og tapaði landinu fyrir skjótan gróða og hraða uppbyggingu á kostnað framtíðarinnar.

Höfuðið upp úr sandinum. Þetta reddast ekki nema á því verði tekið!